Tech-o-tropia

Kilka lat temu podczas studiów na Uniwersytecie ¦l±skim przysz³o mi zmagaæ siê z pewn±, przemi³± sk±din±d, pani± profesor której konikiem by³a filozofia. Niestety, filozof ze mnie ¿aden :P . Na moje szczê¶cie (i zapewne znacznej wiêkszo¶ci studenckiego grona) materia³em na zaliczenie mia³ byæ dowolny tekst o tematyce filozoficznej. Nie przypominam ju¿ sobie czy mogli¶my wybraæ z pewnej puli tekstów, czy te¿ tekst o cierpieniu cz³owieka zrodzi³ siê w mojej g³owie. Niemniej jednak rezultat prezentujê poni¿ej.

Tekst udostêpniony oczywi¶cie na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Unported

Follow up:

Przyczyny i sens cierpienia cz³owieka.

Cierpienie to negatywny stan psychiczny, b±d¼ fizyczny i emocjonalny do¶wiadczany czêsto jako ból (fizyczny) czy inne nieprzyjemne doznanie cia³a.

Cierpienie psychiczne wi±¿e siê z do¶wiadczaniem negatywnych emocji takich jak lêk, poczucie krzywdy, smutek, czy ¿al. Uwa¿a siê, ¿e naturalne w³a¶ciwo¶ci istot ¿ywych powoduj±, ¿e d±¿± one do przyjemno¶ci, a unikaj± cierpienia (bólu fizycznego).

Analizuj±c na przestrzeni wieków ludzkie zachowanie stwierdziæ mo¿na, ¿e czêsto cierpienie cz³owieka stawia siê na równi ze z³em lub czym¶ z³ym. Nie zawsze jednak mo¿na mówiæ o jakimkolwiek porównaniu. W etyce kantowskiej, gdzie warto¶ci moralne wyznaczaj± pojêcia dobra i z³a, nie mo¿e byæ w ogóle mowy o cierpieniu. Wiele innych norm moralnych nie wi±¿e siê w ¿aden sposób z cierpieniem cz³owieka. Nie mo¿na zatem jednoznacznie okre¶liæ czy cierpienie jest z³e, czego dowodem mo¿e byæ ¿ycie osób dobrowolnie wyrzekaj±cych siê przyjemno¶ci, a przyjmuj±cych bez ¿adnego przymusu cierpienie, jak na przyk³ad asceci, ból do¶wiadczany w wyniku treningu sportowego czy cierpienie jako znak pocz±tków choroby.
Mo¿na id±c dalej uznaæ, ¿e ¿adne cierpienie nie jest z³em, przyjmuj±c, ¿e jest ono wy³±czn± decyzj± Boga.

Nieco odmienna teza zak³ada, ¿e cierpienie i ból same w sobie s± dobre.

Mo¿na zatem pokusiæ siê o rozró¿nienie rodzajów cierpienia i krótk± ich charakterystykê.

Cierpienie ma sens i jest czym¶ pozytywnym.

Teza ta zak³ada, ¿e cierpienie jest sposobem, w jaki Bóg do¶wiadcza ka¿dego cz³owieka, b±d¼ ludzi wybranych. Sens jednak takiego cierpienia jest jasno wyja¶niony. Doskonale przedstawiona owa sytuacja zosta³a w Pi¶mie ¦wiêtym, w Li¶cie do Hebrajczyków:

⁷ Trwajcie¿ w karno¶ci! Bóg obchodzi siê z wami jak z dzieæmi. Jaki¿ to bowiem syn, którego by ojciec nie karci³? ⁸ Je¶li jeste¶cie bez karania, którego uczestnikami stali siê wszyscy, nie jeste¶cie synami, ale dzieæmi nieprawymi. ⁹ Zreszt±, je¶li¶my cenili i szanowali ojców naszych wed³ug cia³a, mimo ¿e nas karcili, czy¿ nie bardziej winni¶my pos³uszeñstwo Ojcu dusz, a ¿yæ bêdziemy? ¹⁰ Tamci karcili nas wed³ug swej woli na czas znikomych dni. Ten za¶ czyni to dla naszego dobra, aby nas uczyniæ uczestnikami swojej ¶wiêto¶ci. ¹¹ Wszelkie karcenie na razie nie wydaje siê radosne, ale smutne, potem jednak przynosi tym, którzy go do¶wiadczyli, b³ogi plon sprawiedliwo¶ci. ¹² Dlatego wyprostujcie opad³e rêce i os³ab³e kolana! ¹³ Proste czyñcie ¶lady nogami, aby kto chromy nie zb³±dzi³, ale by³ raczej uzdrowiony.

Hbr 12, 7-13

Równie¿ List Apostolski Salvifici Doloris Jana Paw³a II rzuca nieco ¶wiat³a na sens cierpienia cz³owieka:

“W moim ciele dope³niam braki udrêk Chrystusa dla dobra Jego Cia³a, którym jest Ko¶ció³” - pisze ¶w. Pawe³ Aposto³, ods³aniaj±c zbawcz± warto¶æ cierpienia.

S³owa te zdaj± siê znajdowaæ u kresu d³ugiej drogi poprzez cierpienie wpisane w dzieje cz³owieka i na¶wietlone S³owem Bo¿ym. Maj± te s³owa warto¶æ jakby definitywnego odkrycia, któremu towarzyszy rado¶æ - i dlatego Aposto³ pisze: “Teraz radujê siê w cierpieniach za was". Rado¶æ pochodzi z odkrycia sensu cierpienia - a odkrycie to, chocia¿ jest jak najbardziej osobistym udzia³em pisz±cego te s³owa Paw³a z Tarsu, jest równocze¶nie wa¿ne dla innych. Aposto³ komunikuje swoje odkrycie i cieszy siê nim ze wzglêdu na wszystkich, którym mo¿e ono dopomóc - tak jak jemu pomog³o - w przenikniêciu zbawczego sensu cierpienia.

Jest wiêc cierpienie wynikiem mi³o¶ci Boga oraz realizacj± Jego zamiaru czynienia dobra w¶ród ludzi, a owocem takiego postêpowania, podobnego do postêpowania i ¿ycia Chrystusa, jest nagroda ¿ycia wiecznego w Niebie.

Salvifici Doloris, 11 lutego 1984

Jest wiêc cierpienie wynikiem mi³o¶ci Boga oraz zamiarem nak³onienia cz³owieka do czynienia dobra, a owocem takiego postêpowania, podobnego do postêpowania i ¿ycia Chrystusa, jest nagroda ¿ycia wiecznego w Niebie.

Kolejnym tego przyk³adem jest Hiob, który do¶wiadczany cierpieniem i udrêkami nie odwróci³ siê od wiary w Boga, lecz wytrwale w swojej wierze cierpia³. Przez wiarê w³a¶nie odzyska³ rodzinê, w³asno¶ci, zosta³ nawet ponad to wynagrodzony przez Boga.

Pozostawiaj±c jednak ekumeniczny sens cierpienia, mo¿na stwierdziæ, ¿e jest ono cennym do¶wiadczeniem sprzyjaj±cym twórczo¶ci i kreatywno¶ci. Niejednokrotnie mobilizuje poetów do wznios³ych poematów opiewaj±cych jakie¶ bolesne wydarzenie. Cierpienie mo¿e ¶wiadczyæ o wyj±tkowo¶ci i niezwyk³o¶ci cz³owieka, czego dowody z ³atwo¶ci± odnale¼æ mo¿na w poezji romantycznej i s³awnych Trenach Jana Kochanowskiego.

Podobna sytuacja ma miejsce w sporcie, gdzie dobrowolnie cz³owiek zmusza siê do cierpienia i bólu w imiê osobistej realizacji oraz osi±gniêcia sukcesów i zado¶æuczynienia ambicji.

Cierpienie jest wiêc w dwu powy¿szych przypadkach jednym ze skutków wyboru jakiego dokonuje cz³owiek, ma ono jednak jaki¶ sens i nie jest ono samo przez siê warto¶ci± dobrowolnie przez kogo¶ wybieran±.

Cierpienie cz³owieka ma sens, lecz d±¿y on do jego wyeliminowania.

Rozpatruj±c sens cierpienia cz³owieka pod k±tem wymienionej wy¿ej tezy mo¿na stwierdziæ, ¿e zachodzi ona w przypadku cierpienia zsy³anego przez Boga na cz³owieka jako kara za pope³nione grzechy.
Koncepcja ta jednak nie t³umaczy dlaczego cierpi± ma³e dzieci, które z w³asnej winy nie pope³ni³y ¿adnego grzechu, nie s± bowiem do tego jeszcze zdolne, nie bêd±c dostatecznie rozwiniête i ¶wiadome nie s± wystawiane na próbê, doznaj± jednak cierpienia (pytania to stawia sobie miêdzy innymi ojciec Paneloux w utworze Alberta Camusa “D¿uma”). Hipoteza ta nie wyja¶nia równie¿ dlaczego cierpienie nie jest roz³o¿one na wszystkich ludzi równomiernie i dlaczego niektórzy doznaj± go w nadmiarze, podczas gdy inni, niejednokrotnie ludzie niegodziwi, nie doznaj± go niemal w ogóle.

Podobnie sprawa przedstawia siê u epikureistów, gdzie istotn± rolê odgrywaj± emocje cz³owieka. I tu cierpienie jest skutkiem nieuzasadnionego lêku wynikaj±cego z b³êdnego rozpoznania kwestii bogów i ¶mierci. Przyjmuje siê tutaj, ¿e cz³owiek doznaje w naturalny sposób raczej przyjemno¶ci ni¿ cierpienia i samo rozpoznanie tego faktu ma charakter terapeutyczny, jednak i tutaj cierpienie uwa¿ane jest czêsto jako z³o i powinno byæ eliminowane.

Cierpienie ma sens i jest zjawiskiem nieuchronnym.

Mo¿na tak¿e, id±c za przyk³adem teorii Hegla, uznaæ, ¿e cierpienie jest integralnie zwi±zane z cz³owiekiem i rozwojem ludzko¶ci na przestrzeni wieków. Jest ono zatem okre¶lane jako istotny element postêpu, a zarazem jako co¶ nieuchronnego.

Niektóre koncepcje pozytywistyczne zak³adaj± jednak, ¿e miar± rozwoju ludzko¶ci jest w³a¶nie eliminacja cierpienia i bólu z ¿ycia cz³owieka, jako ¿e z ka¿dym kolejnym pokoleniem ludzko¶æ powinna ich do¶wiadczaæ jak najmniej.

Cierpienie nie ma racjonalnej przyczyny, jest bezsensowne.

Koncepcja ta zak³ada, ¿e samo istnienie w ¶wiecie cierpienia i bólu ka¿e stwierdziæ, ¿e z natury ca³y ¶wiat jet z³y. W najbardziej skrajnej wersji pogl±d ten zosta³ przedstawiony przez Artura Schopenhauera oraz jego nastêpców Mainländera oraz von Hartmanna.

Stwierdzaj± oni, ¿e Wola i Nie¶wiadome, które s± przyczyn± cierpieñ ludzi, same s± ¶lepe i bezosobowe, nie mo¿na ich wiêc ani oskar¿aæ, ani liczyæ w ¿adnym stopniu na ich pomoc. Cierpienie i ból w takim przypadku chyba najwyra¼niej ze wszystkich koncepcji s± uznawane przez ludzi za co¶ z³ego i powinny zostaæ ca³kowicie usuniête.

Cierpienie ma sens, ale nie jest on ludziom znany.

Tutaj istnienie cierpienia wynika z woli Boga, ale nie jest ponownie wiadome dlaczego Bóg zechcia³ zes³aæ na cz³owieka cierpienie. Uogólniaj±c mo¿na zatem stwierdziæ, ¿e przyczyny cierpienia z punktu widzenia ludzko¶ci i ca³ego ¶wiata nie s± znane, wa¿na jest jednak owego cierpienia eliminacja.
Brak stabilnej hipotezy rodzi zatem domniemania i propozycje - od stoickich poczynaj±c, po postawê lekarza, który nie musi stawiaæ sobie pytañ o przyczynê i sens cierpienia w d±¿eniu do jego usuniêcia.

Cierpienie w imiê wy¿szej idei.

Niejednokrotnie zdarzaj± siê przypadki cierpienia jednego cz³owieka za innych. Podczas gdy w niektórych przypadkach cierpienie to jest wymuszone, zdarzaj± siê równie¿ sytuacje, gdy takie cierpienie jest przez pewn± osobê dobrowolnie wybierane. Przyk³adem nasuwaj±cym siê zapewne ka¿demu z nas jest tutaj ¶w. Maksymilian Maria Kolbe, który bêd±c zakonnikiem z w³asnej woli odda³ ¿ycie za wspó³wiê¼nia w imiê braterskiej mi³o¶ci.

Innym przyk³adem cierpienia w imiê wy¿szej idei jest koncepcja mesjanizmu i towarzysz±cej mu metafizyki.

Systemy metafizyczne wydane przez polskich filozofów w pocz±tkach XIX w. aspiracjami i polotem nie odbiega³y w najmniejszym stopniu od swoich niemieckich czy francuskich odpowiedników. Przeszli oni, po intensywnym wp³ywie idea³ów O¶wiecenia, do reformowania ¶wiata przez filozofiê, zerwali oni ca³kowicie z pozytywizmem, doktrynami O¶wiecenia i pouczeniami zdrowego rozs±dku.

Dzia³alno¶æ polskich metafizyków rozpoczê³a siê przed rokiem 1830, lecz rozkwit metafizyki nast±pi³ dopiero w okresie miêdzy powstaniem roku 1830, a 1863. Polskie systemy metafizyczne wykazywa³y pewne podobieñstwo do systemów niemieckich, wynika³o to z wp³ywów zachodnich uczonych takich jak Kant, Schelling czy Hegl. Polscy metafizycy krzewili jednak w³asne idee, a ich pogl±dy wyros³y z wysokich aspiracji duchowych poni¿onego politycznie narodu.

Metafizyka polskich filozofów ró¿ni³a siê zatem od idealizmu niemieckiego, cechowa³o j± g³êboko teistyczne przekonanie o istnieniu Boga, wieczno¶ci dusz i bezwzglêdnej przewadze si³ duchowych nad cielesnymi. Powo³anie filozofii widzia³a ona zatem nie tylko w poznaniu prawdy, ale tak¿e w przeprowadzeniu reform ¿ycia oraz w wybawieniu ludzko¶ci. Przepe³niona by³a ona wiar± w metafizyczne znaczenie narodu i przekonaniem, ¿e cz³owiek powo³anie swoje spe³niæ mo¿e jedynie w obcowaniu duchów jakim jest naród gdy¿ narody stanowi± o rozwoju ludzko¶ci, szczególne znaczenie za¶ ma naród Polski maj±c zadanie bycia Mesjaszem narodów.

Zasadnicza ró¿nica miêdzy metafizyk± polsk± i zachodni± sprowadza³a siê wiêc do trzech elementów:

• Oparciu metafizyki na duszy.
• Oparcie metafizyki na narodzie.
• Reformatorskie zadania metafizyki.

Metafizycy polscy zwykli ¿yæ w odosobnieniu, Trentowski w Niemczech, Go³uchowski w Kongresówce, Liebelt w Wielkopolsce czy Kremer w Krakowie. Chocia¿ wiêkszo¶æ z nich rozpoczê³a sw± dzia³alno¶æ dopiero po powstaniu w roku 1830, kilku z nich, jak Wroñski czy Go³uchowski, wyst±pili ju¿ wcze¶niej ze swoimi postulatami wbrew szerz±cej siê ówcze¶nie tak znacz±co odmiennej filozofii zdrowego rozs±dku. Istotn± rolê, obok filozofów, odegrali równie¿ poeci, jak Mickiewicz, S³owacki czy Krasiñski oraz dzia³acze religijni, jak Towiañski. £±czy³y ich wszystkich d±¿enia mesjanistyczne, lecz metoda rozumowania czêstokroæ ich ró¿ni³a. Uczeni mesjani¶ci znali wspó³czesn± filozofiê europejsk± i z niej korzystali, wieszczowie zwykli samodzielnie kreowaæ sw± metafizykê.

Pod wzglêdem rzeczowym, najwiêksz± ró¿nic± miêdzy mesjanistami by³o to, ¿e jedni z nich, np. Wroñski, byli racjonalistami, inni za¶, przede wszystkim wieszczowie, g³osili filozofiê mistyczn±.
Wroñski oraz Mickiewicz uznawani s± za twórców dwu typów mesjanizmu. Pierwszy z nich stworzy³ racjonalizm uniwersalny, abstrakcyjny i uczony, pogl±dy Mickiewicza oparte by³y na uczuciach, moralno¶ci.

Podsumowanie.

Mo¿na zatem doj¶æ do wniosku, ¿e cierpienie nie jest zawsze do¶wiadczeniem z³ym i niszcz±cym, a niekiedy jest wrêcz warunkiem osi±gniêcia szczê¶cia i realizacji swych celów, ma ono swój g³êboki religijny i moralny sens. Ból jest zatem nieod³±czn± czê¶ci± ludzkiej egzystencji, bez niego cz³owiek zatraca gdzie¶ swoje cz³owieczeñstwo.

Sensu cierpienia nie sposób zdefiniowaæ, ka¿dy odczuwa je inaczej i na swój sposób. Wiele osób zadaj±c sobie pytanie “Jak unikn±æ cierpienia?” nie zdaje sobie sprawy z tego, ¿e unikn±æ go nie mo¿e gdy¿ jest ono tre¶ci± naszego ¿ycia, bólu nie mo¿na przestaæ odczuwaæ, nie nauczy tego ¿adna filozofia.
Gdy cz³owieka dotyka cierpienie, mo¿e on spróbowaæ go unikn±æ i zniweczyæ. Mo¿e jednak równie¿ g³êboko go rozwa¿yæ i doj¶æ niekiedy do wniosku, ¿e cierpienie nie jest z³e, ale mo¿e byæ te¿ do¶wiadczeniem buduj±cym i daj±cym nadziejê. Z tego powodu zdecydowanie lepiej interpretuj± odczuwanie bólu osoby, które widz± w nim jaki¶ sens i dla których cierpienie nie jest odczuciem jednoznacznie negatywnym, ale którego prze¿ywanie mo¿e byæ równie¿ darem, a nawet b³ogos³awieñstwem.

Ad maiorem Dei gloriam et Beatissime Virginis Mariae honorem.

Grzegorz Maj, 13.05.2007

¬ród³a:

• List ¶w. Paw³a do Hebrajczyków 12, 7-13
• List apostolski Jana Paw³a II “Salvifici Doloris”
• W³adys³aw Tartakiewicz “Historia filozofii” Tom II
• Wikipedia, http://www.pl.wikipedia.org

Powy¿szy tekst stanowi³ materia³ zaliczeniowy z wyk³adów filozofii na drugim roku filologii angielskiej. Mo¿e zawieraæ b³êdy, byæ nieaktualny, niekiedy niezrozumia³y i odzwierciedla opiniê jedynie mojej skromnej osoby.